“Ασύρματος” Το εμβληματικό κτίριο από το οποίο ξεκίνησε η Μάχη της Κρήτης

“Ασύρματος” Το εμβληματικό κτίριο από το οποίο ξεκίνησε η Μάχη της Κρήτης

Του Φρίξου Κουμαρτζή

Στα μέσα της δεκαετίας του τριάντα το ελληνικό κράτος κατάσχεσε, χωρίς αποζημίωση, αγροτική έκταση δύο ιδιοκτητών βορειανατολικά των Γουρνών της επαρχίας Πεδιάδας. Στο χώρο κατασκευάστηκε πετρόκτιστο κτίριο με πρόσοψη στον αυτοκινητόδρομο Ηρακλείου - Αγίου Νικολάου, στο οποίο λειτουργούσε μόνιμη Υπηρεσία Ασύρματων Τηλεπικοινωνιών, για τις ανάγκες του Ελληνικού στρατού και της αεροπορίας. Το κτίριο ονομάστηκε από τους κατοίκους των γύρω περιοχών “Ασύρματος” και η περιοχή απέκτησε νέο τοπωνύμιο «Στο Ασύρματο».

Η νότια πλευρά προς τον αυτοκινητόδρομο του κτιρίου «Ασύρματος» (Φωτογραφία Βαγγέλη Μπαριτάκη)

Αφού οι Γερμανοί στις 27 του Απρίλη του 1941 κατέλαβαν της Αθήνα η Κρήτη με την τεράστια στρατηγική της θέση ήταν ο επόμενος στόχος των. Απέφυγαν όμως να αποβιβάσουν στρατεύματα με πλοία αναλογιζόμενοι τις μεγάλες απώλειες που θα υποστούν από την συμμαχική και ειδικά την αγγλική αεροπορία, αλλά και από το αγγλικό ναυτικό που είχε την υπεροχή. Σχεδίασαν να καταλάβουν αρχικά τα αεροδρόμια Ηρακλείου και Χανίων και μετά και του Ρεθύμνου, με αεραποβατική επιχείρηση, με ρήψη για πρώτη φορά αλεξιπτωτιστών και να επιχειρήσουν στη συνέχεια, αφού θα είχαν καταλάβει τα αεροδρόμια, αερομεταφορά στρατιωτών, αξιωματικών και πολεμικού υλικού.

1^η Φωτ. Βομβαρδιστικό αεροπλάνο εφορμά προς Κοκκίνη Χάνι, Γούρνες και Κάτω Γούβες στις 20 Μαίου.

2^η φωτ. Ρήψεις αλεξιπτωτιστών στη παράλια ζώνη Κοκκίνη, Γούρνες, Κάτω Γούβες

Νωρίς το απόγευμα της 20ης Μαΐου 1941 ξεκίνησε, υπό την διοίκηση του Συνταγματάρχη Μπρούνο Όσβαλντ Μπρόγιερ, σφοδρός βομβαρδισμός της παράλιας περιοχής από ανατολικά του αεροδρομίου Ηρακλείου και μέχρι την Χερσόνησο και σε ένα μέρος της ενδοχώρας, σε εφαρμογή του επιχειρησιακού σχεδίου με την κωδική ονομασία “ΩΡΙΩΝ”. Ένα από τα βομβαρδιστικά αεροπλάνα παρέκλινε της πορείας του, το φτερό του ήρθε ελάχιστα σε επαφή με το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία που δέσποζε στο λόφο του Κοψά και κατέπεσε στη κοιλάδα ανατολικά του λόφου, στην περιοχή των Γουρνών, χωρίς να προκαλέσει σημαντική ζημιά στο ξωκλήσι.

Το διπλό καμαράκι μπροστά από το σπίτι του Καπνικαρέα

Στις 3,40 απογευματινή της επόμενης ημέρας ξεκίνησε μαζική ρίψη αλεξιπτωτιστών, που το μεγαλύτερο μέρος τους έπεσε στο χώρο μεταξύ του Χουρμαλή ποταμού, όπως λεγόταν ο Γουρνιώτης χείμαρρος και του Γουβιανού Ποταμού και ειδικά στο μέρος της πρώην Αμερικανικής Βάσης Γουρνών. Οι περισσότεροι αλεξιπτωτιστές κατευθύνθηκαν προς το κτίριο «Ασύρματος» με πρόθεση να το καταλάβουν. Ήδη οι Γερμανοί γνώριζαν από τους πράκτορες τους για το κτίριο, τη χρήση του από τον ελληνικό στρατό, καθώς και ότι φυλάσσονταν από 9 έως 12 στρατιώτες. Για αρκετή ώρα οι στρατιώτες απέκρουαν τις γερμανικές επιθέσεις. Στη συνέχεια ο αριθμός των Γερμανών στρατιωτών αυξάνονταν από τις συνεχείς ρήψεις αλεξιπτωτιστών και στις τέσσερις πλευρές του κτιρίου. Ταυτόχρονα αλεξίπτωτα με κόκκινο χρώμα έπεφταν με κιβώτια με πολεμικά εφόδια, ακόμη και κάρα, που οι αλεξιπτωτιστές τα φόρτωναν και τα έσερναν οι ίδιοι ή κατασχεμένα γαϊδουράκια και μουλάρια. Οι πολιορκούμενοι θεώρησαν πως τα κιβώτια περιείχαν και εκρηκτικά υλικά και ο κίνδυνος ανατίναξης του κτιρίου ήταν εμφανής και τους ανάγκασε να το εγκαταλείψουν καταλαμβάνοντας θέσεις βορειότερα μέσα από τα αμπέλια. Νότια του χώρου της πρώην βάσης Γουρνών άρχισαν να συγκεντρώνονται εθελοντές και στρατιώτες και επιχείρησαν επίθεση για ανακατάληψη του κτιρίου Ασύρματος από τρεις πλευρές.

Εφόδια των Γερμανών, που έπεφταν με αλεξίπτωτα

Από τους κρότους των πολυβόλων συμπέραιναν πως οι πολιορκούμενοι Γερμανοί ήταν πολλοί και προς στιγμή στρατιώτες και εθελοντές έλεγαν να υποχωρήσουν. Όμως του θάρρος του στρατιώτη Γιάννη Καρακωνσταντάκη, από την Αγ. Βαρβάρα, να προσεγγίζει το κτίριο πυροβολώντας αδιάκοπα τους εμψυχώνει και επιχειρούν νέα έφοδο που δεν κράτησε πολύ γιατί εμφανίστηκαν από την πόρτα άσπρα μαντήλια δεμένα στις κάνες των όπλων των Γερμανών. Εθελοντές και στρατιώτες περνάνε και από την βόρεια πλευρά του κτιρίου και διαπιστώνουν πως δεν υπήρχαν Γερμανοί πίσω από το κτίριο. Τότε αρχίζει η παράδοση τους που εξερχόμενοι ένας - ένας καταμετρήθηκαν και σύμφωνα με γραπτή μαρτυρία του στρατιώτη Στυλιανού Κυριακάκη, από τα Σταυράκια που προσέτρεξε από τη Φλωρίδα, εικοσιπέντε Γερμανοί αλεξιπτωτιστές παραδόθηκαν στον διοικητή του 6ου λόχου Κωνσταντίνο Γαλενιανό, στου Κοκίνη το Χάνι.

Ήδη αλεξιπτωτιστές εισέβαλαν σε μοναχική αγροικία που βρισκόταν κοντά στον αυτοκινητόδρομο, προς την μεριά των Γουβών τους οποίους πολιορκούν οι ελληνικές δυνάμεις. Από μια σφαίρα αναφλέγηκε θειάφι που προορίζονταν για τα αμπέλια και ήταν αποθηκευμένο στο σπίτι, δημιουργήθηκε αποπνικτική ατμόσφαιρα που ανάγκασε τους Γερμανούς να παραδοθούν υψώνοντας από παράθυρο λευκή σημαία. Από παρακείμενο καμαράκι εξέρχονται ο Λοχίας Ορέστης Ανδρεαδάκης και ο Δεκανέας Νικόλαος Ζαχαριουδάκης για να παραλάβουν τους Γερμανούς, δέχτηκαν όμως γερμανικά πυρά και ύπουλα φονεύτηκαν.

Στη συνέχεια οι Γερμανοί επιχειρούν να καταλάβουν το ύψωμα της Κουτσούρας στις Γούρνες και το Κολυβομούρι, όπως λέγεται ο λόφος που λειτουργεί σήμερα το Πεδίο Βολής, δυτικά των Γουβών. Πριν όμως φτάσουν στους πρόποδες των λόφων στην ευρύτερη περιοχή των Πελεκητών, μεταξύ Γουρνών και Γουβιανού Κάμπου αντιμετωπίστηκαν από διμοιρία Ελλήνων στρατιωτών που προερχόταν από το Ηράκλειο και από πολιτοφύλακες από την Λαγκάδα και από το Λασίθι. Όσοι Γερμανοί δεν φονεύθηκαν αιχμαλωτίστηκαν και οδηγήθηκαν σε βορεινά χωριά.

Οι Γερμανοί στον σχεδιασμό της επιχείρησης συμπεριλάμβαναν και τον στρατηγικής σημασίας λόφο του Κοψά, που η κατάληψη του εδραίωνε την κυριαρχία τους ανατολικά του αεροδρομίου και θα εμπόδιζε την μεταφορά από ανατολικά ελληνικών και συμμαχικών ενισχύσεων. Αρχικά ο λόφος δεν ήταν καλά φυλασσόμενος, οι αλεξιπτωτιστές το εκμεταλλεύτηκαν και μερικές δεκάδες άρχισαν να ανηφορίζουν την ανατολική πλευρά του λόφου. Ο υπολοχαγός Πεζικού Θεόδωρος Καλίνος “Αμάρμπεης” με 150 έως 160 εθελοντές, που στρατολόγησε στο Ηράκλειο, με παλαιού τύπου οπλισμό που τους παραχωρήθηκε από το Φρουραρχείο Ηρακλείου, ο Φρούραρχος Ηρακλείου Ταγματάρχης Εμμανουήλ Τσαγκαράκης του ανέθεσε την αποστολή να υπερασπιστεί το αεροδρόμιο και τη πόλη του Ηρακλείου στο Κακό Όρος. Βλέποντας όμως ο Καλλίνος πως οι αλεξιπτωτιστές ρίχνονται ανατολικότερα στο κάμπο του Κοκκίνη Χάνι. Γουρνών και Γουβών δίνει εντολή στις τρεις διμοιρίες του να κινηθούν γρήγορα και να καταλάβουν το ύψωμα Κοψάς, ανάμεσα στους οικισμούς των Γουρνών και της Ανώπολης και της περιοχής του Κοκκίνη Χάνι.

Από το χειρόγραφο ημερολόγιο του Στυλιανού Κυριακάκη

Ταυτόχρονα στο λόφο καταφθάνουν ενισχύσεις από όλες τις πλευρές και η μάχη υπήρξε λυσσαλέα, σώμα με σώμα αλλά οι Γερμανοί έφεραν σύγχρονο οπλισμό, που δυσκόλευε τις δυνάμεις μας. Μετά από τιτάνια προσπάθεια η άμυνα εξελίχτηκε σε αντεπίθεση, μια χειροβομβίδα πετάχτηκε προς τους αλεξιπτωτιστές και δημιούργησε πανικό, προφανώς εκτίμησαν που θα ακολουθήσουν και άλλες ρήψεις χειροβομβίδων και οπισθοχωρώντας για κάποια απόσταση εγκαταλείπουν ένα οπλοπολυβόλο με ταινίες, το οποίο ένας από την ομάδα του Καλλίνου το έθεσε σε λειτουργία με πυρά κατά των αλεξιπτωτιστών, ενώ ενισχύονται και με τα όπλα και πυρομαχικά νεκρών Γερμανών.

Αεροφωτογραφία του λόφου του Κοψά με το ξωκλήσι "Προφήτης Ηλίας" στη κορυφή του

Στο τελείωμα της ημέρας τα όπλα σίγησαν γιατί κανείς Γερμανός δεν παρέμενε πλέον μάχιμος, ούτε στο λόφο του Κοψά ούτε και στη παράλια ζώνη. Φονεύτηκαν 21 Γερμανοί, ανάμεσα τους και ο διοικητής της μονάδας, ανθυπολοχαγός Boris Lindenberg, ενώ οι αιχμάλωτοι οδηγήθηκαν στα Πεζά, ενώ οι αιχμάλωτοι αλεξιπτωτιστές, σύμφωνα με τον Καλίνο, ανέρχονται σε σαράντα έως πενήντα.

Στη Μάχη του Κοψά φονεύονται ο λοχίας Ιωάννης Χαριτάκης, από τη Πόμπια, ο Εμμ. Κοκκινάκηςαπό την Ανώπολη και στην ανακατάλειψη του Κοκκίνη Χάνι φονεύεται ο Λεωνίδας Σοβατζής. Στου Κοκκίνη το Χάνι και στις πρόποδες του λόφου του Κοψά αγωνίζεται και ο Δημήτρης Λιακάκης του Σταύρου από τις Γούρνες, με ένα μεταλλικό θραύσμα στο κεφάλι του, “λάφυρο” από το αλβανικό μέτωπο. Το θραύσμα παρέμεινε σφηνωμένο στο κεφάλι του σε ολόκληρη την υπόλοιπη ζωή του, και του προξενούσε σοβαρά προβλήματα επιληψίας. Η Μάχη του Ασύρματου αποτέλεσε τη πρώτη σύγκρουση με τους Γερμανούς εισβολείς και με την Μάχη των Πελεκητών και τη Μάχη του Κοψά, που αμέσως ακολούθησαν, καταγράφονται ως οι πρώτες μάχες κατά των Γερμανών αλεξιπτωτιστών στην ανατολική Κρήτη

Ο υπολοχαγός Πεζικού Θεόδωρος Καλίνος “Αμάρμπεης”

Κατά τη διάρκεια της κατοχής το κτίριο του ασύρματου χρησιμοποιήθηκε από τους Γερμανούς ως ιατρείο και με την έλευση των Αμερικανών εντάχθηκε στην Πρώην Αμερικανική Βάση και χρησιμοποιήθηκε ως ραδιοφωνικός σταθμός.

Το εμβληματικό κτίριο, με προσθήκες από τους Αμερικανούς, παραμένει σήμερα αχρησιμοποίητο και σφραγισμένο και ανήκει στη Κτηματική Εταιρεία. Έχει από τον χρόνο υποστεί σημαντικές φθορές και επιβάλλεται να επισκευαστεί και να κηρυχτεί ιστορικό και διατηρητέο. Ακόμη να τοποθετηθεί ενημερωτική πινακίδα με σύντομη καταγραφή της ιστορικότητας του.