Σχολείο στη Μονή Κρουσταλλένιας στη Βενετοκρατία

 

Σχολείο στη Μονή Κρουσταλλένιας στη Βενετοκρατία

 

 

 

Του Φρίξου Κουμαρτζή

 

       Στα πρώτα χρόνια της Βενετοκρατίας δεν σώζονται στοιχεία για την λειτουργία σχολείων στην Κρήτη. Ασφαλώς και υπήρχε κάποια πνευματική δραστηριότητα από δασκάλους, κύρια μοναχούς, που συνέχιζαν να διδάσκουν και μετά τη βυζαντινή περίοδο, που αρκετά σχολεία λειτουργούσαν τα περισσότερα με λόγιους μετανάστες, ειδικά τα αμέσως επόμενα χρόνια της Άλωσης  (1453), με σημαντικότερους τον Μιχαήλ Αποστόλη, τον γιo του Αριστόβολο, τον Αρσένιο Μονεμβασίας, το Δημήτρη Δούκα, τον Ιωάννη Γρηγορόπουλο, τον Μάρκο Μουσούρο και άλλους. Όμως η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων, ειδικά αυτών που ζούσαν στην ύπαιθρο, παρέμεναν στην αμάθεια.

Στην όψιμη περίοδο της Βενετοκτατίας στην Κρήτη αναπτύσσεται αξιόλογη πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση, αποτέλεσμα της μεταβολής της πολιτικής της Βενετίας απέναντι στους Κρητικούς, που έγινε ηπιότερη κάτω από την πίεση της φανερής τουρκικής απειλής. Ακόμη η βελτίωση των συνθηκών ζωής αλλά και ο εξελληνισμός αρκετών Βενετών συνέβαλαν καθοριστικά  στην ίδρυση πολλών σχολείων στη Κρήτη. Τα μοναστήρια είναι μια εστία μόρφωσης και αρκετά εξελίσσονται σε εκπαιδευτικά κέντρα με σημαντικές βιβλιοθήκες και βιβλιογραφικά ακόμη εργαστήρια. Σημαντικότερη όλων η Σχολή της Αγίας Αικατερίνης των Συναϊτών στο Χάνδακα και ξεχωρίζουν ακόμη η Μονή Αρετίου και η Μονή της Αγκαράθου. Οι τελευταίες δεκαετίες της Βενετοκρατίας χαρακτηρίζονται από την αλματώδη άνθιση της λογοτεχνίας. Το ποίημα η Βοσκοπούλα» (αγνώστου), η τραγωδία  Eρωφίλη» και το δράμα  Πανώρια» του Γεωργίου Χορτάτση, οι κωμωδίες  Στάθης» (αγνώστου) και  Φορτουνάτος» του Μάρκου Αντώνιου Φώσκολου, οι τραγωδίες  Ζήνων» (αγνώστου) και ο » Βασιλεύς Ροδολίνος» του Ιωάννη Τρωίλου, το θεατρικό έργο «Θυσία του Αβραάμ» του Βιτσέντζου Κορνάρου υπήρξαν τα σπουδαιότερα πνευματικά δημιουργήματα που  χαρακτήρισαν και καθόρισαν την περίοδο αυτή, μαζί με το κορυφαίο έργο της κρητικής αλλά  και της νεοελληνικής λογοτεχνίας, το έμμετρο μυθιστόρημα  «Ρωτόκριτος».          

 

                      Η  παιδία στο Λασίθι

    

        Στην Βενετοκρατία δεν γίνονται αναφορές στις εκθέσεις των Γενικών Προβλεπτών για λειτουργία σχολείων στο Λασίθι, οι οποίες βέβαια αναφέρονταν σχεδόν αποκλειστικά σε οικονομικά, αναπτυξιακά θέματα και μεγέθη.

Με τη κάθοδο των Δωριέων οι Μινωίτες που κατέφυγαν διωγμένοι στο Λασύθι δεν θα μπορούσαν να μην εφάρμοζαν κάποιας μορφής εκπαίδευση, δεν θα παρέμεναν σε πλήρη αμάθεια, που  θα αποτελούσε αντίθεση με τα χαρακτηριστικά του πολιτισμού των.

Στη Τουρκοκρατία μόνο μετά την επανάσταση του Μαυρογένη το 1858 ιδρύθηκαν σχολεία, αποτέλεσμα των πολιτικών και θρησκευτικών προνομίων που οι Τούρκοι αναγκάστηκαν να παραχωρήσουν.

Χειρόγραφο του δασκάλου Μιχαήλ Μαρκουλάκη από το Τζερμιάδω διασώζει άγνωστα ιστορικά στοιχεία και αναφέρεται και σε «κρυφό» σχολείο στο Λασίθι στα χρόνια της τουρκοκρατίας, χωρίς να παραθέτει άλλα στοιχεία. Βέβαια το κρυφό σχολείο μέσα από την βασική και μέση εκπαίδευση πέρασε στην γνώση των Ελλήνων αποδείχτηκε μύθος μια και η εκπαίδευση από καλόγηρους και ιερείς περιορίζονταν στην εκμάθηση της ανάγνωσης για την εξασφάλιση των εκκλησιαστικών λειτουργικών και δεν αναφέρονται διώξεις εκπαιδευτικών και μαθητών.  

Ο εθνικός ευεργέτης Αντώνιος Παπαδάκης ιδρύει και συντηρεί με δαπάνες του  το 1858 αλληλοδιδακτικό σχολείο στη γενέτειρα του το Ψυχρό. Αργότερα λειτούργησαν σχολεία στο Τζερμιάδω και στον Άγιο Γεώργιο. Όπως προκύπτει από έγγραφο της Δημογεροντίας Νεαπόλεως τουλάχιστο από το 1870 λειτουργούσε και το σχολείο της Μονής Κρουσταλένιας.

     

  S c o l a r o  ένα  κτίριο  μυστήριο

 

          Σε γκραβούρα του περίφημου βενετού μηχανικού Fragisco Basilicata του 1615, η οποία χαρακτηρίζεται για την ακρίβεια και τη τελειότητα της, δίπλα από τη Μονή Κρουσταλλένιας έχει σχεδιασθεί ένα κτίριο με την ονομασία SCOLARO (ΣΚΟΛΑΡΟ). Το κτίριο εμφανίζεται στη γκραβούρα στους πρόποδες του λόφου της Μονής και απέχει λίγες δεκάδες μέτρα από το καθολικό της Μονής και από τον χείμαρρο με το όνομα τότε Χαυγάς.

Δεν πρέπει να ήταν οικισμός αλλά μεμονωμένο κτίριο γιατί ο Βασιλικάτα σχεδίαζε τους οικισμούς με τρία τουλάχιστο κτίρια και όχι με ένα όπως σχεδίασε το σκολάρο, ενώ με σκίτσο ενός κτιρίου σχεδίαζε ναούς, δημόσια κτίρια, υδρόμυλους κλπ. 

Ο Πέτρος Καστροφύλακας στην έκθεση του, που υπέβαλε στη Γερουσία το 1584, τριάντα έξη χρόνια πριν το σχεδιασμό της γκραβούρας όσο και ο ίδιος ο Βασιλικάτα στην έκθεση που υπέβαλε το 1630, δεκαπέντε χρόνια μετά το σχεδιασμό της γκραβούρας του, στον κατάλογο των οικισμών του Λασιθίου δεν αναγράφουν οικισμό με το όνομα Σκολάρο.

Στη σημερινή ιταλική γλώσσα scolaro σημαίνει μαθητής που διδάσκεται από δάσκαλο, όχι δηλαδή αυτοδίδακτος. Η σημερινή ιταλική γλώσσα προέρχεται από πολλές μεταλλαγές και συνθέσεις τοπικών ιδιωματισμών, με παρεμβάσεις κυρίως του κορυφαίου ποιητή Δάντη, μέχρι τη τελική της διαμόρφωση της και οπωσδήποτε οι λέξεις δεν έχουν την ίδια έννοια με αυτή που είχαν πριν από τέσσερις αιώνες.     

Το σκολάρο που σχεδιάστηκε στη γκραβούρα θα πρέπει να υποδήλωνε χώρο εκπαίδευσης (μαθητείο) και θα πρέπει να ήταν σχολείο γιατί βρίσκονταν σε ελάχιστη απόσταση νοτιοδυτικά του καθολικού της Μονής. Στα χρόνια της Βενετοκρατίας τα περισσότερα σχολεία λειτουργούσαν μέσα ή δίπλα σε μονές. Η Μονή Κρουσταλλένιας αναφέρεται σε έγγραφο του 1272 και επανιδρύθηκε το 1545, λίγο μετά τον εποικισμό του Λασιθίου από τους Ναυπλιώτες και Μονεμβασίτες πρόσφυγες. Το σκολάρο βρίσκονταν στην προέκταση του ίδιου λόφου που την ίδια χρονολογία υπήρχε και ο μοναδικός οικισμός του δημοσίου ο Μόρο, που ίσως πήρε το όνομα του από τον Γενικό Προβλεπτή Κρήτης Benetto Moro. (1598-1602) και ο οικισμός Μόρο εμφανίζεται στη γκραβούρα και το σκολάρο θα μπορούσε να ήταν σχολείο μόνο για τους βενετούς κατοίκους του οικισμού Μόρο.

Οι Βενετοί κατακτητές πολλές φορές χρησιμοποίησαν το καταληκτικό  αρο (aro) επηρεασμένοι από τοπικά γλωσσικά ιδιώματα. Συναντούμε π.χ. σε γραπτά κείμενα τους τη λέξη cumadaro (κουμαντάρο) αντί της σωστής cumado που σημαίνει διοικητήριο. Ανάλογη παραφθορά θα πρέπει να έγινε από το Βασιλικάτα και στη λέξη scuola  (σκουόλα) σχολείο που  προϋπήρχε από την εποχή των Λατίνων και αναγράφτηκε σκολάρο. 

Σήμερα η περιοχή δυτικά της Μονής Κρουσταλλένιας φέρει το ίδιο τοπωνύμιο «Σκολάρο» και οι κάτοικοι της περιοχής θεωρούν πως το όνομα προέρχεται από το σχολείο που λειτουργούσε στη Μονή από τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας και μέχρι το 1924 που σταμάτησε η λειτουργία του, όμως το κτίριο «Σκολάρο» προϋπήρχε του σχολείου της Κρουσταλλένιας.        

            To «Σκολάρο» κρύβει τη δική του ιστορία. Τώρα γνωρίζουμε το όνομα του και πως δεν ήταν οικισμός αλλά άλλου είδους μεμονωμένο κτίριο. Αδιευκρίνιστη ακόμη η σχέση του με την εκπαίδευση και τον οικισμό Μόρο. Αργότερα μπορεί να προκύψουν και άλλα στοιχεία, ειδικά από τα ανεξερεύνητα αρχεία της Βενετίας, που μπορεί να αποκαλύψουν το μυστικό που κρύβει το κτίριο σκολάρο.

 

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Η ΤΟΛΜΗ» στις 19 Νοεμβρίου 2003) 

 

                           

Σχολείο στη Μονή Κρουσταλλένιας στη Βενετοκρατία